ته­ختی سوله­یمان له نزیک گوندی "نوسره­تاوێ"ی سه­ربه شاری"میاندواو" و له مه­ودای 49 کم باکووری ڕۆژهه­ڵاتی شاری "تکاب" ، له­سه­ر گرده به­ردینه­­کی سروشتی هه­ڵکه­وتووه  و وێده­چی ئه­م شوێنه شاری کۆنی "شیز"ی ساسانی بێ .

بینا و ئاسه­واری مێژوویی له­م شوێنه له سه­رده­می "ماد"ه­کان تا سه­رده­می "مه­غول" به یادگار ماوه­ته­وه . ئێره شوێنی ئاورگه­ی پایه­به­رزی سه­رده­می "ساسانی" بووه و پاشایانی ساسانی کاتی گه­یشتن به تاج و ته­ختی پاشایه­تی ، به پێیان له پێته­ختی خۆیان واتا شاری "تیسفون" ده­هاتن بۆ زیاره­تی  ئه­م ئاورگه  پیرۆزه ( ئازه­رگه­شه­نسه­ب ) و پێشکه­شی  و نه­زری به­نرخیان بۆ ده­هێنا .

مێژووی لێکۆڵینه­وه­کانی ته­ختی سوله­یمان :

پڕۆفیسۆر "ئاڕتور ئاپهام پۆپ" له ساڵانی 1937 و 1938 چاوی به­م شوێنه که­وت ووتارێکی له­سه­ر نووسی . "ئێستین" له ساڵی 1940 پلانی هه­وایی ئه­م شوێنه­ی هه­ڵگرته­وه و له ماوه­ی ساڵانی 1959 تا 1978 "دڕاستێن" و "نۆیمه­ن" و "ویلیام کڵایس" له ته­ختی سوله­یمان خه­ریکی لێکۆڵینه­وه­ی زانستی و کۆنینه­ناسی بوون . هه­ڵکۆڵینه­کانی کۆنینه­ناسی شاندێکی هاوبه­شی ئێرانی و ئاڵمانی که له ساڵی 1959 تا 2000 له­م شوێنه کاریان کرد ، وڵامی زۆرێک له پڕسیاره­کان و گرێ­پوچکه­کانی مێژوویی ئه­م شوێنه­ی داوه و تا ئێستا کتێب و ووتار و ڕاپۆڕت­گه­لێکی زۆر له لایه­ن ئه­م شانده له­سه­ر ته­ختی سوله­یمان نووسراوه و بڵاو کراوه­ته­وه . مێژووی زۆرتری ئه­م که­ل­وپه­ل و بینا و ئاسه­واره مێژووییانه­ی که تا ئێستا له ته­ختی سوله­یمان دیتراونه­ته­وه پاڵ وه سه­رده­می ساسانی و "ئیلخانانی مه­غول" ده­ده­ن . "ئه­کبه­ر سه­رفه­راز " و "یوسف کیانی" له ڕیزی ئه­م کارناسانه بوون که له سالانی 1342 و 1343 ک.ه ئه­م شانده­یان هاوڕێی ده­کرد .

هه­ڵکۆڵینه­کانی ته­ختی سوله­یمان تا ساڵی 1354 ک.ه له­ژێر چاوه­دێری دوکتور "نۆیمه­ن" و له ساڵانی 1355 و 1356 ک.ه له­ژێر چاوه­دێری دوکتور "دیتریش هۆف" به­ڕێوه­چو . دوکتور هۆف چاوه­دێری تایبه­تی نووژه­ن­کردنه­وه­ی کاوله­کانی ته­ختی سوله­یمان و توێژنووسی هه­ڵکۆڵینه­کانی ئه­م شوێنه بوو . له­م ساڵانه­ی دواییش دا به­ڕێز "یوسف مرادی" قۆناغێکی­تری لێکۆڵینه­وه­کانی ئه­م شوێنه­ی ده­ست پێکرد . گشتی ئه­م ئاسه­وار و که­ل­وپه­له­ی که له کاتی چاوه­دێری دوکتور هۆف دۆزرابۆوه له پێشانگاکانی تایبه­تی کۆنینه­ناسی پێشان درا . کتێبه­کانی خواره­وه تیشک ده­خه­نه سه­ر ئه­م ڕاپۆرتانه­ی که له لایه­ن لێکۆڵه­رانی ته­ختی سوله­یمان چاپ و بڵاو کراونه­ته­وه :

1 . ته­ختی سوله­یمان – دڕاستێن و نۆیمه­ن – ساڵی 1373

2 . ته­ختی سوله­یمان و زیندانی سوله­یمان – نۆیمه­ن – ساڵی 1374

3 . ته­ختی سوله­یمان – ئه­کبه­ر سه­رفه­راز و یوسف کیانی – ساڵی 1347

4 . ڕاپۆرتی هه­ڵکۆڵینه­کان و لێکۆڵینه­وه­کانی نۆیمه­ن له ته­ختی سوله­یمان – کۆبه­ندی ڕاپۆرته­کانی سێهه­مین و چواه­مین کۆنگره­ی ساڵانه­ی لێکۆڵینه­وه­کانی کۆنینه­ناسی ئێران – لاپه­ڕه­کانی 271 تا 419 – ساڵانی 1353 و 1354

بینا و ئاسه­وار :

ته­ختی سوله­یمان شوێنی ئاورگه­ی پایه­به­رزی ده­ورانی ساسانی واتا "ئازه­ر گه­شه­نسه­ب" بووه . ئه­م شوێنه له ده­وری گۆلێکی مه­ند و قوڵ که له­ زارکی بوڕکانێکی دامرکاو دایه ، سازدراوه . له­ده­وری ئاسه­وار و کۆنه­ کاوله­کانی ته­ختی سوله­یمان ، حه­سارێکی بازنه­یی قایم و پان­وبه­رین به درێژایی 1/20 کم و به­رینایی 3/8 م و بڵیندایی 13 م سازکراوه که 38 بورجی نیوبازنه­یی هه­یه .

گۆلی پڕ ئاو و بازنه­یی ته­ختی سوله­یمان به قوڵایی 45 تا 100 م و درێژایی 120 م و به­رینایی 80 م ناوه­ندی ئه­م ئاسه­واره گرینگه مێژووییه­ی پێک­دێنێ . ئاوی ئه­م شوێنه به قه­باره­ی 100 لیتر ئاو له چرکه دا له قوڵایی 65 م هه­ڵده­قوڵێ . ڕووبه­ری حه­وشه­ی مێژوویی ده­وروبه­ری ئه­م ده­ریاچه له 124000م دوجا تێ­ناپه­ڕێ. بورج و دیواره به­ردینه­کانی ده­وری قه­ڵا له سه­رده­می "ئه­شکانی" به یادگار ماونه­ته­وه و دو ده­ڕوازه­ی گه­وره­ی لای باکوور و لای باشووریش هی ئه­و سه­رده­من . له سه­رده­می "مه­غول"دیواری قه­ڵایان به­ره­و قیبله کردۆته­وه و ده­ڕوازه­یه­کی تازه­یان هه­ڵ­بڕیوه . پاشماوه­ی دیواره خشتییه­کانی  سه­رده­می ماد و بینا  به­ردینه­کانی ئاورگه­ی  سه­رده­می  ساسانی و به­شێک له هه­یوانی خشتی و بڵیندی سه­رده­می مه­غول له ده­وری ئه­ستێره­که به­رچاون . ده­رگانه­ی قه­ڵا ده­روازه­یه­کی گه­وره­ی هه­یه که له سه­رده­رانه­که­ی به­ردنوسێکی به خه­تی "کوفی" چێ­کراوه و به­ڵگه­یه­که له­سه­ر نووژه­ن کردنه­وه­ی ئه­م شوێنه له سه­رده­می مه­غول.

"ئه­بودوڵف موسه­عه­ر ئیبنی موهه­لهه­ل" (له جوگرافی نووسانی کۆن) سه­باره­ت به ته­ختی سوله­یمان یا به واتایه­کی­تر (شاری شیزی کۆن) ده­نووسێ :

شیز شارێکه له نێوان شاره­کانی "زه­نجان" و "مه­راغه" و "سۆهرێوه­رد" و "دینوه­ر" و له نێوان ئه­م کێوانه­ هه­ڵکه­وتووه که پڕی کانگای زێڕ و مز و زێون . . . له ناو ئه­م  شاره دا ئه­ستێره­یه­کی پڕ ئاو هه­یه . . . له­م شاره ئاورگه­یه­کی گه­وره و کۆن هه­یه که له لای ئێرانییه­کان زۆر پیرۆز و پایه­به­رزه . سرنج­ڕاکێش  ئه­مه­یه که ماوه­ی 700 ساڵ له­م ئاورگه­یه دا ئاگری پیرۆز ئایساوه بێ ئه­وه­ی ته­نانه­ت بۆ چڕکه­یه­کیش بکوژێته­وه .

مۆبیده­کانی زه­رده­شتی ماوه­ی سه­دان ساڵ ئاگاداری ئه­م ئاورگه بوون تا نه­کا ڕۆژێک ئاگری پیرۆز بکوژێته­وه و له­م ماوه­یه دا زۆر جار شوێنی مانه­وه و مه­نزڵی ئه­م مۆبیدانه له لایه­ن نه­یارانه­وه هیرشی کراوه­ته سه­ر و کاول کراوه . جگه له ئاورگه­ی پیرۆز ، ئاسه­واری مزگه­وتێکی کۆن و مێژووییش له په­نا قه­ڵای ته­ختی سوله­یمان دۆزراوه­ته­وه که به ئه­مر و ده­ستوری "ئاباقائاخانی مه­غول" که له تۆره­مه­ی "چه­نگیزخان" بووه له­سه­ر پاشماوه­ی کاوله­کانی ئاورگه­ی پیرۆزی ساسانی سازکراوه . هه­روه­ها کۆڵه­که­یه­کی خشتی 7 م که پاشماوه­ی وێرانه­کانی هه­یوانی "خوسره­و په­رویز"ه له­م شوێنه خۆده­نوێنێ و هه­ندێ وێرانه­ی­تریش که هی سه­رده­می ئیسلامه­تین و ئاسه­واری نووژه­ن کرانه­وه­یان وه­کو گێچکاری و سواغ و جوانکارییان پێوه دیاره ، به­رچاون .

وێده­چێ ته­ختی سوله­یمان هه­ر ئه­م شاره بێ که له سه­رچاوه ڕۆمییه­کان به "تێباڕمائیس" نێوی هاتووه و "خوسره­و" پاشای ساسانی ، پاشی شکه­ست هینان له به­رانبه­ر "هێراکلیوس"  ئێمپڕاتوری ڕۆمی ، له شه­ڕی "گه­نجه­ک" (ساڵی 624 ز) وێڕای ئاگری پیرۆز و خه­زێنه گران­باییه­که­ی ڕای کرده وێنده­ر و له­وێش ڕا به­ره­و "ده­ستگێرد" ڕۆیشت و پاشان ئاورگه­ی پیرۆزی ته­ختی سوله­یمان به ده­ستی هێراکلیوسی ڕۆمی کاول کرا .

له مه­ودای 2 کم ته­ختی سوله­یمان شوێنێکی مێژوویی­تر هه­یه به ناوی "زیندانی سوله­یمان" که بینایه­کی زۆر سرنج­ڕاکێشه و بریتییه له پاشماوه­ی په­ڕستگه­یه­کی به­ر له ده­ورانی ماده­کان . له ده­وروبه­ری ئه­م شوێنه کێوێکی نوک­تیژ به بڵیندایی 105 م هه­یه که تا ڕۆژگاری ساسانی ئاوی تێدا بووه . به پێی ئه­فسانه­یه­کی ناوچه­یی " ئه­م قه­ڵایه به ده­ستوری حه­زره­تی سوله­یمان و به ده­ستی دێوودرنجان سازکراوه و هه­ر دێوێک که نافه­رمانی کردبا له­م زیندانه دا له زنجیر ده­کرا ".

قه­ڵایه­کی مێژوویی­تریش له مه­ودای 20 کم باکووری ته­ختی سوله­یمان هه­یه که به "ته­ختی بڵقیسا" نێودێر کراوه و ئاسه­وارێک له ده­ورانی ساسانی و مه­غولی پێوه دیاره .

ئه­م ووتاره ده گۆڤاری مه­هابادی ژماره 113 دا چاپ و بڵاو کراوه­ته­وه